Никола Гелевски: Книгите за деца отвараат хоризонти и чакри

419
фото: Небојша Гелевски

Скопскиот книжевен фестивал за мали фикции „Друга приказна“ годинава ќе се одржи по петти пат во Младинскиот културен центар и ќе трае од 3 до 5 септември.
Фестивалот годинава е под наслов „Грозовилата од страшната шума“ (според истоимената книга на Јана Бауер).
Јана Бауер, писателка за деца од Словенија, е добитничка на главната награда, а фестивалот е посветен на книжевноста за деца.
Во трите фестивалски денови предвидени се десетина настани, од кои повеќето се со и за деца.
Организатор на фестивалот е Никола Гелевски, кој овојпат зборува за важноста на книжевноста за деца, но и за литературата и фестивалите, воопшто.

„Друга приказна“ умешно прави секојпат да биде друга приказна. Овојпат фокусот е на литературата за деца. Што ве поттикна да направите ваков пресврт?
– „Друга приказна“ е фестивал што книжевноста ја третира малку поинаку. Детската книжевност е многу важна гранка на книжевноста, ама запоставена и потценета, особено во слабо развиените култури. Детската книжевност (или книжевноста за деца) произлегува од фолклорот и од најархаичните книжевни форми базирани на мрморење и чкртање (според славниот теоретичар Нортроп Фрај). Дури и надвор од нејзината исклучително важна општествена улога, на детската книжевност може да се гледа и како на експериментална книжевност, иновативна, авангардна. Јас така и ја гледам.

Литературата за деца секогаш испраќа моќни пораки и понекогаш се чини дека на возрасните им е многу попотребна отколку на децата. Кога човекот заборава да биде дете?
– Се согласувам. Книжевноста за деца знае да биде екстатично добра, особено во споевите меѓу сликата и текстот. Некои од највеличествените книги во 20 век всушност се „книги за деца“ (иако и таа поделба е релативна и флуидна). Да, како што умните и љубопитните деца се обидуваат да читаат книги надвор од досадните лектири, така и умните и љубопитни возрасни читатели треба да читаат „книги за деца“. Отвораат хоризонти. И чакри.

Централен лик на фестивалот е Грозовилата. Дуалитетот на ликовите во детската литература ретко е застапен. Зошто е потребно децата да знаат дека светот не е шаховски обоен?
– Фестивалот ни се вика „Грозовилата во страшната шума“. Насловот делумно асоцира и на короната на целата наша планета претворена во „страшна шума“. Исто се вика и најдобрата книга на Јана Бауер. Но, штом ја покренавме кампањата за претстојниот фестивал, веднаш скокнаа пар „чувари на доброто“, грозејќи се од нашата Грозовила. Ама, пак, подобро е да се расправаш дури и со неуки и наивни луѓе за книжевноста отколку за ВМРО, СДСМ, ДУИ. Сега за сега расправата е забавна. А, инаку, јасно дека светот е бескрајно комплициран и во многу слоеви застрашувачки опасен и зол – за што зборуваат сите уметности и сите митологи, отсекогаш.
Според мене, најлошото во детската книжевност токму се кичот, нагласениот инфантилизам, патетиката, морализирањето, фразите, стереотипите, упростувањето… Се разбира, фасцинираат, често, едноставноста, чистотата и прецизноста на некои книжевни дела за деца, ама тие доблести неуките не ги разликуваат од баналноста, декоративноста и просташтвото.

Јана Бауер е звучно име од словенечката книжевност. Впрочем, звучни имиња имавте и на минатогодишните изданија. Како реагираат авторите кога ќе им соопштите дека се добитници на наградата?
– Јана беше пресреќна, ама веднаш потоа и несреќна зашто не може да дојде во Скопје. Ќе дојде, се разбира, кога полесно ќе се патува, без страв и специјални процедури. Сите досегашни добитници на наградата изразија чувство на почестеност и благодарност: Давид Албахари, Влада Урошевиќ, Оља Савичевиќ Иванчевиќ, Ненад Величковиќ и Јана Бауер.

Еден од најинтересните делови од програмата е натпреварувачкиот дел „Овде паѓаат крупни зборови“. Со овој дел од програмата, и покрај тоа што има забавен карактер, вие директно посочувате дека на книжевноста треба да ѝ се даваат строги оценки. Колку строги оценки ѝ се даваат на домашната литература?
– Прва победничка на натпреварот „Овде паѓаат крупни зборови“ беше сјајната Лиле Дирјан. Така што, и таа фестивалска содржина веќе има традиција и тежина создадена од досегашните учесници и победници.
Нашата македонска книжевност во некои сегменти исчекорува, чатпат фаќа чекор со регионот и светот. Но во многу сегменти (оти создавањето книжевност не е баш едноставна работа која зависи само од вдахновеноста на автор(к)ите) драматично заостануваме. И таа работа станува многу многу опасна во целата наша култура: немањето стратегии и политики на развој. Груевизмот направи погром во македонската култура, ама гарнитурите после Груевски тоа дури не сакаат ни да го видат, а камоли да го санираат или да отворат сосема други хоризонти за развој на овдешната културна сцена.

Атмосфера од минатогодишниот натпревар

Кај нас се чини дека за малку пари може да се добијат големи задоволства, а тоа се должи на ентузијазмот и на работењето од љубов. Фестивалот „Друга приказна“ веќе петта година по ред како ја радува скопската публика. Како преживувате?
– Преживуваме „помоќу трикова и магије“, со неверојатно ниски буџети. Дури и во утепаната Србија (на сличен начин утепана како и Македонија) буџетите за фестивалите се од три до десет пати поголеми отколку нашите. Цивилизираните европски земји подобро и да не ги спомнуваме. Инаку, токму од тие европски и регионални фондови (Традуки, на пример) некако успеваме да скрпиме некакви буџети кои едвај ги покриваат најосновните трошоци (пат и сместување за странските гости). Последниве две години добивме скромни грантови и од нашето Министерство за култура.
Годинава, поради целиот хаос, немаме странски гости, но имаме многу интересна програма со најинтересните луѓе што се занимаваат со детската книжевност во нашата земја.